Sự khác nhau giữa sơn mài truyền thống và sản phẩm đương đại không nằm ở một ranh giới đơn giản như “cũ – mới” hoặc “nhiều họa tiết – tối giản”. Một sản phẩm có hình dáng hiện đại vẫn có thể kế thừa tri thức nghề sơn. Ngược lại, một món đồ dùng họa tiết cổ điển chưa chắc đã giữ được tinh thần truyền thống nếu vật liệu, tỷ lệ và kỹ thuật chỉ được sử dụng như lớp trang trí.
Truyền thống là một hệ tri thức, không phải một bộ mẫu
Nghề sơn Việt Nam từng gắn với đồ thờ, tượng, hoành phi, câu đối, đồ dùng và trang trí kiến trúc. Tri thức được lưu giữ qua cách chọn cốt, xử lý bề mặt, pha sơn, tạo màu, gắn vật liệu và kiểm soát môi trường. Tại mỗi làng sơn mài, kỹ thuật và thói quen nghề có thể hình thành bản sắc riêng theo sản phẩm, cộng đồng và lịch sử địa phương.
Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật dẫn thống kê cho biết Hà Nội có 318 làng nghề truyền thống; trong nhóm nghề sơn, ba địa danh Hạ Thái, Duyên Thái và Sơn Đồng vẫn gắn với các hoạt động như vẽ tranh, sơn tượng, sơn đồ thờ, vật dụng và trang trí.Con số này cho thấy truyền thống không phải một dòng sản phẩm đồng nhất, mà là một mạng lưới kỹ năng và ứng dụng.
Bước chuyển không bắt đầu từ việc bỏ quá khứ
Từ giai đoạn Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, đặc biệt những năm 1930–1945, các họa sĩ và nghệ nhân đã đưa chất sơn từ trang trí truyền thống sang hội họa và sản phẩm ứng dụng có dấu ấn tác giả. Nghiên cứu năm 2024 mô tả hơn 80 năm phát triển của sơn mài ứng dụng qua ba lần chuyển dịch: từ sơn trang trí sang hội họa; từ hội họa sang sản phẩm đời sống; rồi kết hợp kỹ thuật truyền thống với công nghệ và ngôn ngữ mới.
Như vậy, đổi mới vốn đã nằm trong lịch sử của nghệ thuật sơn mài Việt Nam. Điều cần giữ không phải là hình thức bất biến, mà là sự nghiêm túc với vật liệu, tỷ lệ và quá trình.
Năm khác biệt chính
1. Điểm khởi đầu của thiết kế
Sản phẩm truyền thống thường hình thành trong một hệ công năng và biểu tượng đã được cộng đồng sử dụng lâu dài. Sản phẩm đương đại có thể bắt đầu từ một căn phòng, thói quen sử dụng, thương hiệu hoặc người nhận cụ thể. Điểm khởi đầu thay đổi khiến hình dáng, kích thước và mức độ trang trí cũng thay đổi.
2. Quan hệ giữa hình dáng và công năng
Ở sản phẩm đương đại, công năng thường được kiểm tra bằng những thao tác rất cụ thể: mở nắp bằng một tay, bố trí ngăn, vệ sinh cạnh, đặt trong lối đi hẹp hoặc phối với đồ nội thất sẵn có. Hình dáng không chỉ mang tính biểu tượng mà phải đáp ứng nhịp sống hiện tại.
3. Cách sử dụng họa tiết
Họa tiết truyền thống thường đi cùng một hệ biểu tượng quen thuộc. Thiết kế đương đại có thể giữ nguyên, giản lược, phóng đại hoặc chỉ lấy nhịp đường nét. Sự khác biệt tốt không nằm ở việc dùng ít họa tiết hơn, mà ở việc mỗi chi tiết có lý do xuất hiện.
4. Bảng màu và độ bóng
Son, đen, vàng và bạc vẫn có sức mạnh riêng, nhưng sản phẩm hiện nay có thể mở rộng sang các sắc độ trầm, màu trung tính hoặc tương phản mới. Độ bóng cũng không phải mục tiêu duy nhất. Có bề mặt cần phản chiếu rõ; có bề mặt cần dịu để phù hợp ánh sáng và vật liệu xung quanh.
5. Bối cảnh đánh giá
Một đồ vật truyền thống có thể được đánh giá trong mối quan hệ với nghi lễ, kiến trúc hoặc tập quán cộng đồng. Một sản phẩm đương đại còn được đánh giá trong ảnh hưởng của không gian sống, trải nghiệm người dùng, dịch vụ sau mua và khả năng truy xuất thông tin.
Những gì nên được giữ lại
- Sự chính xác của cốt dáng trước khi hoàn thiện bề mặt.
- Thời gian cần thiết cho từng công đoạn theo quy trình thực tế.
- Tri thức về vật liệu và khả năng đọc phản ứng của bề mặt.
- Tính nhất quán giữa hình, màu, chất liệu và công năng.
- Vai trò rõ ràng của người thiết kế và người chế tác.
Một sản phẩm chỉ thật sự trở thành sơn mài cao cấp khi những lớp giá trị này được kiểm soát và có thể giải thích, chứ không phải vì nó dùng nhiều vàng, họa tiết phức tạp hoặc được gọi là “độc bản”.
Những gì có thể thay đổi
Hình dáng có thể gọn hơn. Họa tiết có thể được trừu tượng hóa. Màu sắc có thể bớt phụ thuộc vào bảng màu quen thuộc. Sản phẩm có thể được phát triển từ bản vẽ số, thử nghiệm ánh sáng hoặc phối cảnh nội thất. Những thay đổi đó không làm mất truyền thống nếu người thiết kế hiểu vật liệu và không dùng kỹ thuật như một lớp hiệu ứng rời rạc.
Cách nhận biết một sự đổi mới có chiều sâu
- Sản phẩm có giải quyết một nhu cầu hoặc bối cảnh cụ thể không?
- Hình dáng có thuyết phục khi bỏ họa tiết ra không?
- Kỹ thuật bề mặt có làm rõ ý tưởng hay chỉ tăng cảm giác cầu kỳ?
- Thông tin vật liệu và quy trình có được công khai ở mức phù hợp?
- Sản phẩm có thể đặt trong không gian đương đại mà không cần trang trí xung quanh quá nhiều?
Triển lãm Mỹ thuật Toàn quốc năm 2023 nhận hàng nghìn tác phẩm từ 63 tỉnh thành và chọn trưng bày 292 tác phẩm; nghiên cứu của Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật ghi nhận tranh sơn mài chiếm ưu thế trong số tác phẩm được chọn. Điều này cho thấy chất liệu vẫn đang được sáng tạo trong bối cảnh hiện tại, không chỉ được bảo tồn như một ký ức.
Góc nhìn Tịnh Maison
Tịnh Maison không xem truyền thống và hiện đại là hai lựa chọn đối lập. Một sản phẩm có thể mang tri thức nghề sơn nhưng sử dụng hình khối đương đại; có thể giữ một biểu tượng cũ nhưng thay đổi tỷ lệ; có thể dùng màu quen thuộc nhưng đặt trong mối quan hệ mới với ánh sáng và không gian.
Điều quan trọng là sản phẩm không bị “cổ điển hóa” bằng họa tiết, cũng không bị “hiện đại hóa” bằng cách xóa bỏ mọi dấu vết văn hóa. Thiết kế tốt cần biết phần nào nên giữ nguyên, phần nào cần biên tập và phần nào nên loại bỏ.
